احیای احساسات با سور بز

معرفی کتاب سور بز

261
زمان مطالعه: ۵ دقیقه

ما در دوران وفور هستیم. وفور کالا و تبلیغاتش و خشونت و تصاویرش. آن‌قدر رنگ خشونت را در فیلم و بازی و زندگی روزمره دیده‌ایم که دیگر چشممان به آن عادت کرده است. ما همزمان با جریان خونی که از صفحهٔ تلویزیون بیرون می‌زند، شام می‌خوریم، می‌خندیم و به یکدیگر «شب بخیر» می‌گوییم. تماشای رنج دیگران بخشی از زندگی روزمره ما شده و ملالی مدام ساخته است. آن‌قدر حواس‌ ما دستکاری شده است که دیگر هیچ صدا و تصویری نمی‌تواند شوکه‌مان ‌کند. حالا، تماشای خشونت و فراموش کردنش به اندازهٔ آبی آسمان عادی و ناگزیر به‌نظر می‌رسد. در چنین دنیایی، چیزی هست که هنوز دچار پیش‌پاافتادگی نشده است و برخلاف جریان طوفانی اما زودگذر تصاویر، تاثیری ماندگار بر ما می‌گذارد: آن چیز واژه است اما نه هر واژه‌ای، بلکه واژگانی که به دستِ داستان‌گویی توانا نظم و ترتیب پیدا کنند. این شاید یگانه درمان بی‌حسی فراگیر عصر ما باشد. در دنیایی که هر چیزی بی‌اثر شده یا به ضدخودش تبدیل شده است، این واژگان است که می‌تواند بخش مرده‌ای از وجود‌ها را زنده کند و احساسات به یغما رفته ما را بازگرداند. رمان «سور بز» چنین دم مسیحایی دارد و به خواننده‌ای که فکر می‌کند همه چیز را درباره‌ٔ داستان‌های تکراری دیکتاتورها می‌داند، پیچیدگی‌ها را می‌فهماند.

در این سال‌ها آن‌‌قدر دیکتاتور زنده و مرده دیده‌ایم و خبر آمدنِ پرشکوه و رفتنِ پرفضاحتشان را خوانده‌ایم که فکر می‌کنیم قضیه به‌سادگی و کوتاهی همان خبرهایی است که می‌خوانیم. باید قلمی به توانایی ماریو بارگاس یوسا پیدا شود تا نشان دهد داستان دیکتاتوری آن‌قدرها هم که فکر می‌کنیم سرراست و آسان نیست. «خوب‌ها» و «بدهای» حکومت‌های دیکتاتوری را نمی‌توان به آسانی از همه جدا کرد. در این حکومت‌ها تقریباً هر کسی که زنده است تا حدی به لجن آلوده شده‌ اما تفاوت در این است که بعضی با میل و رضایت به این لجن پریده‌اند و برخی از بد روزگار. عده‌ای هم حاضر نبودند شریک این لجه لجن‌ باشند اما در هر صورت اندکی کثافت به آن‌ها هم پاشیده شده و نشانی از آن عفونت بر وجودشان باقی مانده است. شاید هیچکس بی‌گناه نباشد اما همه هم جنایتکار نیستند و روزگار آن‌هایی که جنایتکار نیستند به‌سختی می‌گذرد. در زیر سایه دیکتاتوری بر پیشانی همه مهر نکبت خورده است و این چیزی است که یوسا آن را با هنرمندی نشان می‌دهد:

..چرا به‌ام اعتماد کنند؟ حق دارند، من تمام عمرم مستقیم یا غیرمستقیم برای تروخیو کار کرده‌ام.

ترک در جوابش گفت «مگر من چه‌کار می‌کنم؟ مگر سی یا چهل درصد از مردم دومینیکن چه می‌کنند؟ مگر همهٔ ما برای حکومت با دم و دستگاه اقتصادی حکومت کار نمی‌کنیم؟ فقط آدم‌های خیلی پولدار این امتیاز را دارند که برای تروخیو کار نکنند.»

با خودش گفت «حتی آن‌ها هم نمی‌توانند.» پولدارها هم اگر می‌خواستند پولدار بمانند می‌بایست خودشان را به رئیس می‌چسباندند…تروخیو چه نظام شیطانیی درست کرده، هر دومینیکنی دیر یا زود ناچار وارد این نظام می‌شد و با آن همکاری می‌کرد، نظامی که فقط تبعدی‌ها (آن هم نه همیشه) و مرده‌ها از شرش خلاص بودند..یک بار از دهان آگوستین کابرال شنیده بود که «بزرگ‌ترین مصیبت برای هر دومینیکنی این است که باهوش و باعرضه باشد چون دیر یا زود تروخیو احضارش می‌کند تا به خدمت رژیم یا به خدمت خود بگیردش و وقتی او احضار کند هیچکس حق ندارد نه بگوید» (صص:۲۲۸ و ۲۲۹

اگر بخواهیم داستان این کتاب را به‌ساده‌ترین شکل ممکن خلاصه کنیم باید بگویم سور بز داستان دیکتاتوری ۳۱ ساله تروخیو یا همان «بز» در جمهوری دومینیکن است. یوسا برای نگارش این رمان هم از تکنیک‌های داستان‌نویسی استفاده کرده است و هم از اسناد و مدارک واقعی. هر چند کتاب هیچ مقدمه و توضیحی ندارد اما خوانندهٔ ایرانی هر قدر هم که با تاریخ دومینیکن ناآشنا باشد، با دیدن نامِ آشنای «خواهران میرابال» در اواسط کتاب متوجه جنبهٔ تاریخی و مستند کتاب می‌شود. دربارهٔ مبارزه خواهران میرابال با دیکتاتوری تروخیو پیش‌تر داستانی با نام «در زمانهٔ پروانه‌ها» منتشر شد و حسن مرتضوی آن را به فارسی ترجمه کرد. می‌دانیم که روز به قتل رسیدن خواهران میرابال به عنوان «روز بین‌المللی مبارزه با خشونت علیه زنان» جاودانه شد و در سور بز نیز مرگ جنجالی آن‌ها انگیزه‌ای می‌شود برای انتقام‌گیری از دیکتاتور.

 

یوسا برای به تصویر کشیدن زمانهٔ تروخیو فقط به اسناد و مدارک بسنده نمی‌کند بلکه مثلثی می‌کشد و هر ضلع آن را به داستانی اختصاص می‌دهد. این سه داستان همزمان با هم پیش می‌روند: اولین آن، داستان دختر یکی از مقامات نظامی نزدیک به «بز» است که پدرش بی‌دلیل مورد خشم و غضب او قرار می‌گیرد و دختر به تبعیدی خودخواسته می‌رود و ۳۵ سال بعد بازمی‌گردد. بعد از آنْ داستان «بز» از فداکاری‌های خودش و بی‌لیاقتی‌های مردم و اعضای خانواده‌اش را می‌خوانیم و در آخر هم نوبت به داستان ترورکنندگان «بز» می‌رسد که همگی از مقامات عالی‌رتبه کشوری و لشگری بودند.

این سه داستان گرچه از نظر زمانی کاملاً دنبالهٔ هم نیستند اما تکمیل‌کنندهٔ یکدیگر هستند و وقتی هر سه داستان را در کنار هم قرار می‌دهیم، دیکتاتوری در کلیت خودش دیده و فهمیده می‌شود.

یوسا در این کتاب به فرمولی می‌رسد که باید آن را برای فهم همهٔ دیکتاتوری‌ها به‌کار ببریم و آن‌ها را در همان مثلثی قرار بدهیم که او قرار داد: یعنی صدای تبعیدهایی که داستان‌های هول‌انگیزشان را پنهان کرده‌اند، بشنویم و همزمان به دنبال شناختی نزدیک از دیکتاتور باشیم. در آخر، وقتی به سراغ داستان مبارزان و قهرمانان می‌آییم باید ضعف‌ها و ناتوانایی‌ها و اشتباهاتشان را هم ببینیم تا درکمان از وضعیت کامل شود.  

هر سه روایت این رمان از منظر سوم شخص بیان می‌شود و نویسنده گاهی ترتیب زمانی را برهم می‌ریزد تا سرنخی که در یک فصل به خواننده می‌دهد، چند فصل جلوتر پیدا شود و او را در لذت کشف و فهم غرق کند. در این رمان با همان دشواری همیشگی خواندن رمان‌های آن خطه مواجه هستیم: یعنی به خاطر سپردن اسامی! هر چند این مسئله در مقابل جذابیت و روانی داستان چندان مانع مهمی به حساب نمی‌آید و خواننده شیفته رمان سیاسی را از ادامه دادن بازنمی‌دارد.

هنر یوسا در این کتاب به خلق رمانی جذاب و درهم‌آمیختن تاریخ و داستان خلاصه نمی‌شود. او خواننده را به سوی روان‌شناسی اجتماعی می‌کشاند و بدون آن‌که شعاری بدهد و داستان را تصنعی کند، مسائل انتزاعی اخلاق را در زمین سفت و محکم زندگی روزمره نشان می‌دهد و این‌گونه علیه ساده‌سازی‌های رایج از ظهور یک دیکتاتوری و حیاتش قدعلم می‌کند. از دریچه‌ای که یوسا می‌گشاید، می‌فهمیم که دیکتاتور دستاوردهایی هم داشته و اصلاً همین‌ها هم باعث شده است تا او به لقب «پدر ملت» مزین بشود. اما روی دیگر کشوری که به چنین پدری نیاز دارد، فرزندانی هستند که همان پدر مانع قد کشیدن و بزرگ شدنشان می‌شود. این فرزندان تحقیرشده، ملت دومینیکن هستند و پدر همان بزی است که باید پیش پایش قربانی شود اما کار به این سادگی‌ها نیست چون اوضاع پیش از «بز» هم تعریفی نداشته است و کسی نمی‌تواند فردای بهتری را تخیل کند. هر چه نباشد او کسی که بود که کشور را از شر نیروهای خارجی نجات داد، کارخانه‌ها را آباد کرد و جاده کشید. مردم تخیل و امیدشان به فردایی بهتر را به دیکتاتور باخته بودند و همین باعث شد تا هر چیز دیگری را هم به او ببازند: جان، مال و همسر و فرزند را باید در صورت نیاز به دیکتاتور پیشکش می‌کردند اما همهٔ این‌ها در مقابل آن امیدی که از همان آغاز به او واگذاردند، ناچیز به نظر می‌رسد.

صحنه‌های شکنجه در فصل‌های پایانی سور بز چنان دقیق و زنده توصیف شده‌اند که حتی برای خواننده امروزی که در تصاویر خشونت‌آمیز غرق است، وحشت‌آور به‌نظر می‌آید. در گذر روزها، شاید آن واژه‌ها فراموشمان شود اما اثر عمیق و احیاگر این کتابْ از خواندن و عبور کردن از واژگان نمی‌آید بلکه از ته‌نشین شدن آن‌ها می‌آید.    

سور بز نوشتهٔ تحسین‌شده یوسا با ترجمهٔ عبدالله کوثری منتشر شده است.

اگر به خواندن رمان‌های سیاسی علاقه دارید، معرفی کتاب «روزگار سخت» را هم بخوانید.
شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.