بدرالشروح: شرحی بر اشعارِ حافظِ پرمناقشه‌

621
زمان مطالعه: ۲ دقیقه

دویست سال پیش «بدرالدین حافظ اکبرآبادی» شرحی بر اشعار حافظ شیرازی نوشت. نام شارح بر عنوان نوشته‌اش نشست و «بدرالشروح» خوانده شد. بدرالشروح تفسیری صوفیانه و عرفانی از ۶۶۰ غزل حافظ و چند قصیده و مخمس و مثنوی این شاعر بزرگ است. در کار این شرح به بیش از ۵۲۷ آیه قرآن و ۴۲۱ حدیث استناد شده است و دستکم نام صد کتاب و تذکره را می‌توان در آن پیدا کرد. این شرح شامل همهٔ ابیات غزل‌های حافظ نمی‌شود و از هر غزل چندین بیت آورده شده است.

این متن عرفانی خیلی دیر و در تعداد اندک به دست فارسی‌زبانان آن سوی شبه‌جزیرهٔ هند یعنی ایران رسید. اولین بار در سال ۱۳۶۲ بود که نسخه افست و دشوارخوان بدرالشروح به دست معدودی از ایرانی‌ها رسید و حالا پس از سال‌ها می‌توان تصحیح آراسته و پاکیزه آن را خواند.

 

بدرالشروح چه می‌گوید؟

مجتبی قرقانی در مقدمه ۸۷ صفحه‌ای که بر این کتاب نوشته مختصراً به زندگی حافظ و «جایگاه، اهمیت و شخصیت حافظ در زبان و ادب پارسی» پرداخته است. در این بخش به جدل‌های که حول شخصیت و زندگی حافظ در میان عالمان اسلامی درگرفته است، اشاره می‌شود. مثلاً شخصیتی مانند علامه امینی، از بزرگان جهان تشیع و نویسنده کتاب ۲۰ جلدی الغدیر، با طعن و کنایه و لحنی پر از ملامت در این مورد گفته است: «دو رکعت در دنیا نماز نخوانده، حافظ می‌خواند! دو رکعت نماز بخوان، دو رکعت، یک سجده صحیح بگو!» (ص: ۲۱)

مصحح ویژگی‌های نگارشی و محتوایی بدرالشروح را در مقدمه ذکر می‌کند. قرقانی با نگاهی انتقادی به «بدرالشروح» می‌نگرد و به ارجاع‌دهی‌های اشتباه شارح و «برخی سهویات و اشتباهات جناب شارح» هم اشاره می‌کند. همچنین بدرالشروح از نگاه منتقدان نیز دیده شده است. مثلاً از قول بهاء‌الدین خرمشاهی، حافظ‌شناس برجسته، این چنین می‌خوانیم:

شرحی است عرفانی و باعبارات دشوار و دیریاب، و سطح علمی آن متوسط است و در هر حال، عامه فهم نیست. و ارزش ادبی آن از ارزش عرفانی‌اش فزون‌تر است. رنگ عرفانی آن غلیظ است و همه‌چیز را عرفانی تعبیر و تفسیر می‌کند. چنانکه فی‌المثل جعفرآباد و مصلی را کنایه از عالم لاهوت و ملکوت می‌گیرد و حتی اعلام تاریخی و جغرافیایی را دارای معنی و فحوای عرفانی می‌داند (ص: ۶۰).

برای اثبات گفته و ارزیابی بهاءالدین خرمشاهی از کیفیت «بدرالشروح» کافی است تا نگاهی به شرح این بیت بیاندازیم: در میخانه بسته‌اند دگر/ افتتح یا مفتح الابواب

میخانه: عالم غیب که پر از بادهٔ تجلیات است. و بستگی: عبارت از قبض واردات. معنی آن است که: درِ واردات بر من بسته شد. بگشای ای گشایندهٔ درها. و یا آن‌که ولولهٔ  عشق از شما فروشنده. باز آن ولوله را به ما ارزانی دار، ای گشایندهٔ درها. چون در کار عاشق ریا را دخلی نیست، قوله:

حافظا می بنوش رندانه/ فاتقو الله یا اولی‌الالباب

معنی آن است که: ای حافظ! می محبت و معرفت به طریق رندانه بنوش. اَی: بی‌آمیزش ریا. و تقوی ورزید برای خدا. یعنی غیر از خدا پرهیز نمایید. ای صاحب عقل منور! و در بعضی نسخه این بیت چنین دیده شده: حافظا! غم مخور که شاهد بخت/ عاقبت برکشد ز چهره نقاب (ص: ۱۶۶)

بدرالشروح در ۱۵۷۶ صفحه به‌تازگی از سوی نشر کتاب خرداد منتشر شده است.

 

 

مجلهٔ اینترنتی ۳۰بوک

 

در رابطه با شرح غزلیات حافظ مطالب مرتبط دیگری در مجلۀ ۳۰بوک قرار دارد که در زیر لینک آن‌ها را برای شما قرار داده‌ایم.

شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.