/**/

تاریخ بی غرض؛ دریچه‌ ای به جنبش باب

475
زمان مطالعه: ۳ دقیقه

تاریخ بی غرض برخلاف آن‌چه احتمالاً تاکنون دربارهٔ جنبش باببیه خوانده و شنیده‌ایم از دست و زبانی همدل با آن‌ها به ما رسیده است. نویسنده‌ٔ این کتاب یعنی شیخ مهدی شیخ الممالک قمی هم در خانواده‌ای مومن به آیین باب به دنیا آمده و هم در نوشته‌های ادوارد بروان، استاد دانشگاه کمبریج، این چنین شناخته شده است. با این حال، او در تاریخ‌نویسی از مسیر انصاف خارج نمی‌شود و سرگذشت بابیان را از زاویه‌ای تازه روایت می‌کند؛ مثلاً از منظر تاریخ مشروطه.

 

تاریخ جنبش باب با مشروطه‌خواهی درهم‌ آمیخته شده است و برای فهم هر کدام باید به دیگری گریزی زد، زیرا آن‌چنان که می‌دانیم «دولت قاجار در نگاه باب و پیروانش، رجعت صفتی بنی‌امیه بود و پایان کار نزدیکش از سوی خداوند خبر داده شده بود.» از نگاه بابیان جنبش مشروطیت همان «بشارت الهی» بود و بنابراین عجیب نیست که تعدادی از بابیان در صف مشروطه‌خوان ظاهر شدند. کتاب تاریخ بی‌غرض هم از پیوستگی جنبش باببیه با جنبش مشروطه روایت می‌کند.

براساس روایت کتاب، اهل باب دستکم دو بار برای ترور پادشاهان قاجار تلاش کردند و نه تنها هر دو بار ناکام شدند بلکه پیامدهای فاجعه‌باری را هم تحمیل کردند: آن‌ها یک‌بار برای ترور ناصرالدین شاه و با قصد انتقام‌گیری از او که عامل اصلی قتل محمدعلی باب بود، اقدام کردند و یک‌بار هم تلاش کردند تا محمدعلی شاه قاجار را به قتل برسانند. نتیجه اقدام اول راه افتادن بابی‌کشی تمام عیار بود و دومین تلاش هم به انهدام مشروطیت منجر شد.

 

شیخ الممالک در زمانه‌ای تاریخ بی غرض را نوشت که هیچ سند دیگری از جنبش بابییه وجود نداشت و هر چه بود افسانه‌ها و شایعه‌هایی پراکنده بود. بعضی از این شایعه‌ها مانند این که آنان «یک زن را برای چند شوهر حلال می‌دانند» حتی امروز هم شنیده می‌شود.

شیخ الممالک بیست سال از عمر خود را بر پای نگارش این کتاب گذاشت تا هم افسانه‌زدایی کرده باشد و هم با جمع‌آوری «مطالب و دعاوی» اهل بابْ تاریخی منصف و بی غرض از خود به یادگار بگذارد.

نویسندهٔ کتاب تاریخ بی غرض کیست؟

مهدی شیخ الممالک قمی در خانواده‌ای به دنیا آمد که از اولین مومنان به محمدعلی باب بودند. در واقع، عموی او یکی از سه نفری بود که دو سال بعد از اعدام بابْ تلاش کرد تا امضاءکنندهٔ فرمان قتل او یعنی ناصرالدین شاه را ترور کند. ناکامی آن ۳ نفر در ترور پادشاه باعث شد تا باب‌کشی با  قدرت هر چه تمام‌تر پیش برود؛ برخی از شناخته‌شده‌ترین‌ِ پیروان این آیین جدید با قمه شقه شقه یا شمع‌آجین شدند اما نویسندهٔ کتاب که پنج سال پس از این تاریخ به دنیا آمد، می‌گوید کشتار تنها به بابی‌ها محدود نماند و وحشت همه‌گیر شد:

خیلی مردم، از بابی و غیربابی کشته شدند. هر کسی در این موقع با کسی غرض و عداوتی داشت، به محض آن‌که او را مورد تهمت قرار می‌داد،گرفته می‌کشتند (ص: ۱۸۰).

 

وقتی ایران در تب و تاب مشروطیت بود، مهدی شیخ الممالک قمی هفته‌‌نامه‌ «استبداد» را منتشر می‌کرد. عمر این هفته‌نامه به بیشتر از ۳۵ شماره نرسید و با به توپ بسته شدن مجلس و توقیف مطبوعاتْ جوان‌مرگ شد.

اگر به تاریخ مطبوعات در عصر مشروطه علاقمندید، این را هم بخوانید.

تاریخ بی غرض را چگونه بخوانیم؟

دیباچهٔ ۹۱ صفحه‌ای کتاب با زبانی شروع می‌شود که اگر چیز چندانی راجع به جنبش باب ندانید، سرگیجه می‌گیرید. به نظر می‌رسد، فرض اولیه گردآورنده‌ یعنی سید مقداد نبوی رضوی این است که خوانندگان حداقل‌هایی دربارهٔ ظهور جنبش باب و شاخه‌های مختلف آن و افت‌وخیزهایش می‌دانند. بنابراین توضیحی دربارهٔ نسبت اهل باب با اهل ازل یا بهاییان نمی‌دهد و اطمینان دارد که خواننده می‌داند «بیان» همان کتاب اهل باب است. با این حال، رویکرد نویسندهٔ کتاب یعنی شیخ مهدی شیخ الممالک قمی متفاوت است و همان ابتدای کار در سه صفحه با عنوان «ذکر بعضی از اصطلاحات» برخی واژگان رایج میان «طایفه بابیه» را توضیح می‌دهد:

حروف حی: آن هیجده نفر از اصحاب و حواریون سید باب هستند از شاگردهای سید کاظم که به باب ایمان آوردند و اول آن‌ها، ملا حسن بشرویه‌ای (مقلب به «باب‌الباب») است که «اسم الله الاول» می‌نامند و آخرشان، ملا محمدعلی بارفروشی (ملقب به «قدوس») که «اسم الله الاخر» می‌گویند و آن‌ها را نیز «ادلاء حی» می‌گویند (ص: ۹۹).

نویسنده همین سه صفحه مختصر را هم به دو بخش «اصطلاحات متعلق به بابی‌ها» و «اصطلاحاتی که متعلق به بهایی‌ها است» تقسیم می‌کند و مثلاً در ذیل بخش دوم می‌خوانیم:

ناقضین: پیروان میرزا محمدعلی است، چنانچه او را ناقض می‌گویند (ص: ۱۰۱).

 

مطالب شیخ‌ الممالک با پی‌نوشت‌های مفصلی تکمیل می‌شود که یاریگر فهم کتاب است. این پی‌نوشت‌ها در پایان کتاب آمده و بیش از ۱۰۰ صفحه شده است. با این حال، فقدان «نمایه» کار را برای خوانندگان و پژوهشگران دشوار می‌کند.

کتاب تاریخ بی غرض با تصاویر و اسناد متعددی پایان می‌گیرد. در واقع ۲۰۰ صفحه پایانی کتاب شامل عکس‌ها و اسنادی است که بعضی از آن‌ها برای اولین بار منتشر می‌شوند.

تاریخ بی‌غرض به‌تازگی از سوی نشر نگاه معاصر در ۷۰۰ صفحه منتشر شده است.

 

 

مجلهٔ اینترنتی ۳۰بوک

شاید برایتان جالب باشد
نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.