/**/

تاریخ را مزاج دیکتاتورها می‌سازد

معرفی کتاب مصائب آشپزی برای دیکتاتورها

330
زمان مطالعه: ۳ دقیقه

می‌گویند وقتی لشگر اشرف افغان به اصفهان رسیده بود و جنازه روی جنازه تلنبار می‌شد، پادشاه درها را قفل کرده بود و با قلبی آرام و خیالی آسودهْ شیربرنج می‌خورد. نمی‌دانیم شیربرنج را با عسل نوشِ‌جان می‌کرد یا با شیرهٔ خرما و انگور اما می‌دانیم آن‌قدر درگیر آن کاسهٔ شیربرنج شده بود که کاسه‌های سر زیادی را به «خاک‌انداز» بدل کرد. گفتن ندارد که شیربرنج تنها دلیل سقوط خاندان صفوی نبود اما آن هم به اندازهٔ خودش مهم بود. شاید تعیین «اندازه» دقیقش سخت باشد اما تا آن‌جایی که از تاریخ و اسطوره‌های ایرانی دستگیرمان می‌شود، می‌توانیم جرئت کنیم و بگوییم خورد و خوراک دیکتاتور حداقل به اندازهٔ جان یک آدم مهم است! حالا این که قیمت جان آدمیزاد چقدر است، به انصاف هر کسی برمی‌گردد و عدد واحدی وجود ندارد و بستگی دارد آن جان را بر سر چه بازاری ببرید و چه خریداری پیدا کنید.

تا آن‌جایی که خبر داریم در بازارهای داخلی، قیمت جانِ آدم با قیمت بادمجان برابری می‌کرده است. بنابراین وقتی «سلطان محمود» از بادمجانِ داخلِ سفره‌اش تعریف می‌کرد، ندیم او هم بلافاصله از خواص بادمجان می‌گفت و وقتی سلطان به بادمجان اخم می‌کرد، او هم از مضراتش می‌گفت چون به هر حال او ندیم سلطان بوده و نه ندیم بادمجان و مگر بیان حقیقتِ وجودی بادمجان چقدر ارزش دارد که آدم عاقلی جان بر سر آن بگذارد؟ اصلاً مصیبت زندگی کردن در زیر سایه دیکتاتوری همین است که گاهی همه چیز به وضع مزاجی یک نفر بستگی دارد و این هم فقط مخصوص به ما نبوده است. کتاب «مصائب آشپزی برای دیکتاتورها» از وضعیت خرد و خوراک پنج دیکتاتور معاصر می‌گوید که هر کدام یک گوشه جهان نشسته بودند: صدام حسین از عراق، عیدی امین از اوگاندا، انور خوجه از آلبانی، فیدل کاسترو از کوبا و پل پوت از کامبوج.

نویسندهٔ کتاب به سراغ آشپزهای پنج دیکتاتور رفته و ثبت کرده است که وقتی دیکتاتورها دست‌پخت مسمومشان را به خورد آدم‌ها می‌دادند، خود چه می‌خوردند تا برای چنین سفره‌آرایی‌هایی قوت و توان داشته باشند. آن‌طور که نویسنده در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد نه پیدا کردن این آشپزها آسان بوده است و نه راضی کردن ایشان به گفت‌وگو. در هر حال، ویتولد شابوفسکی بعد چهار سال و چندین سفر از عهده کار برمی‌آید و کتابی می‌نویسد که -به قول خودش- تاریخ قرن بیستم را از دریچهٔ آشپزخانه‌ها روایت می‌کند. این زاویه دید هم جدید است و هم نیست اما در هر صورت به خواندن می‌ارزد. مخصوصاً اگر بپذیریم که آدم‌ها را باید در زمان گرسنگیشان بشناسیم، لابد این را هم قبول می‌کنیم که هیچکس به‌اندازه آشپزها، دیکتاتورها را نمی‌شناسد و حیف است که آن‌همه درک و بینش در کنج آشپزخانه‌ای بماند و بگندد و خوراک ذهن‌های کنجکاو نشود.

در این روایت جدید از تاریخ قرن بیستم، «غذا» هم تاکتیک است و هم استراتژی. دیکتاتورها گاهی جریان غذا را بر مردم می‌بیندند تا شکمشان سیر نشود و خیال انقلاب و تغییر به سرشان نزند و گاهی بذل و بخشش می‌کنند تا دل‌ها را نرم و بدن‌ها را مطیع خود کنند.

مثلاً آشپز صدام حسین می‌گوید:

رئیس‌جمهور می‌خواست نشان دهد که به سربازانش اهمیت می‌دهد، بنابراین خودش شخصاً برای آن‌ها برنج می‌پخت. ما یک دیگ برنج داشتیم که قبلاً نیم‌پز کرده بودم. اجاق را روشن می‌کردیم، و صدام پخت برنج را تمام می‌کرد و بعد خورشت را که آن هم من آماده کرده بودم روی برنج می‌ریخت. اما صدام همیشه شروع به صحبت با افسری می‌کرد یا برای عکس گرفتن ژست می‌گرفت -او عاشق این بود که ازش عکس بگیرند- و اغلب برنج را می‌سوزاند. یا در حالی که بدون وقفه با کسی حرف می‌زد یک کیلو نمک به قابلمه اضافه می‌کرد. و بعد برنج سوخته یا شور را برای سربازان سرو می‌کرد. آن‌ها مجبور بودند بخورند؛ به هر حال رئیس‌جمهور برایشان پخته بود (ص: ۵۱)

این روایت‌ها فقط به غذا محدود نمی‌ماند و آشپزان دیکتاتورها که یکی از مورد اعتمادترین و نزدیک‌ترین افراد به آن‌ها هستند، روایتگر تاریخ و حوادثی هستند که غیررسمی و ناگفته باقی مانده است:

رئیس‌جمهور جدید فقط یک چیز از من می‌خواست. چون او مسلمان بود اصرار داشت هر کسی که برای او غذا درست می‌کرد، ختنه شود. اگر می‌خواستم به کار در قصر ادامه دهم، باید ختنه می‌شدم (ص: ۱۲۳).

کتاب مصائب آشپزی برای دیکتاتورها براساس پنج وعده غذایی تقسیم شده است. یعنی خواننده «صبحانه» را با صدام حسین می‌خورد و برای «ناهار» با عیدی امین همسفره می‌شود و «عصرانه» و «شام» را هم مهمان انور خوجه و فیدل کاسترو می‌شود و برای صرف «دسر» سراغ پل پوت می‌رود. روایت‌ها چنان جذاب است که خواننده با این همه پرخوری باز هم دچار دل‌درد نمی‌شوند.

 

نویسندهٔ لهستانی این کتابْ روایتگری را از روزنامه‌ها شروع کرده و به خاطر فعالیت‌هایش جوایزی را هم برده است. مصائب آشپزی برای دیکتاتورها اولین کتاب او است که به‌دست خوانندگان فارسی زبان می‌رسد. این کتابْ با ترجمهٔ زینب کاظم‌خواه و در ۳۰۳ از سوی نشر پارسه منتشر شده است.

اگر به تاریخ اجتماعی غذا علاقه دارید، تاریخ وگان‌ها را هم بخوانید.
شاید برایتان جالب باشد
نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.