جای مردان سیاست درخت بنشانیم؟

معرفی کتاب دیباچه‌ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران

119
زمان مطالعه: ۳ دقیقه

وقتی همه چیز «سیاسی» است، «سیاست‌گریزی» هم به همان اندازه رایج می‌شود. شاید متناقض به نظر برسد اما برای دخالت دادن سیاست در همه چیز، جز سیاست‌زدایی راه دیگری وجود ندارد. یعنی هر چه همه بیشتر از سیاست بیزار شوند، سیاست نیز آن‌ها را بیشتر در خود فرو می‌بلعد. سیاست‌زدایی مردابی است که اگر جامعه‌ای در آن بیافتد، با هر دست و پا زدن و گفتن «من سیاسی نیستم» بیشتر فرو می‌رود و به نابودی نزدیک می‌شود. فرایند سیاست‌زدایی نشانه‌های زیادی دارد اما اگر روزی چند بار با شعر «جای مردان سیاست بنشانید درخت تا هوا تازه شود» مواجه شدید، مطمئن باشید که پروژه سیاست‌زدایی به‌خوبی پیش می‌رود و دانش سیاسی به محاق رفته است. در شرایطی که همه به دنبال گریزگاهی از سیاست هستند، خواندن «دیباچه‌ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران» شهامت می‌طلبد.

 

جامعه شناسی سیاسی ایران چه می‌گوید؟

کتاب «دیباچه‌ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران» در سال ۱۳۸۰ نوشته شد. مخاطب اصلی این کتابْ مردم عادی هستند و زبان آن نیز مناسب با چنین خوانندگانی است. حسین بشیریه استاد نام‌آشنای حقوق و علوم سیاسی است و در این کتابْ رابطه‌ی میان حاکمیت و مردم را در دوره جمهوری اسلامی بررسی کرده است.

نقطه‌ی شروع این بررسی، ارائه یک ارزیابی از وضعیت «دولت و نیروهای اجتماعی» در ایران است. با توجه به این‌که دولت از بطن نیروهای اجتماعی بیرون می‌آید، لازم است ابتدا درباره‌ی نیروهای اجتماعی ایران بدانیم. منظور از نیروهای اجتماعی هم طبقات اجتماعی است و هم گروه‌های مختلف قومی و مذهبی و… که آن‌ها را نمی‌توان طبقه نامید اما دارای منافع و ایدئولوژی مشترک هستند.

بشیریه برای توصیف وضعیت طبقات و نیروهای اجتماعی در ایران، آن‌ها را به دو دسته‌ی سنتی و مدرن تقسیم می‌کند. دسته‌ی سنتی شامل چهار گروه «اشرافیت زمین‌دار» و «روحانیت» و «طبقات بازاری» و «دهقانان» می‌شود و دسته‌ی مدرن نیز در دو گروه «طبقه متوسط جدید» و «طبقه کارگر» خلاصه شده است. هر کدام از این گروه‌ها در دو تا سه صفحه توضیح داده می‌شوند و تاریخچه‌ی آن‌ها از زمان پیدایش تا عصر حاضر، مختصراً بیان می‌شود. مثلاً درباره‌ی «روحانیت» این‌گونه می‌خوانیم:

یکی از اهداف اصلاحات امیرکبیر آن بود که از طریق تضعیف قدرت محاکم شرع و منع تعزیه و بست‌نشینی از قدرت روحانیت بکاهد. از زمان ناصرالدین شاه به بعد روابط میان دربار و روحانیون رو به سردی گرائید و بی‌شک گسترش روابط با غرب یکی از دلایل آن بود. در اواخر عصر قاجار در واکنش به نفوذ رو به گسترش تمدن مسیحی غرب و گرایش قاجاریه به نوسازی، نوعی واکنش شیعی‌ـ‌ایرانی برای پاسداری از سنت‌ها و فرهنگ و اقتصاد ملی در بین روحانیون شکل گرفت که بعدها به یکی از گرایش‌های اصلی ایدئولوژیک در کشور تبدیل شد (ص: ۱۸).      

پس از آن، کتاب به بررسی احزاب و گروه‌های «اسلامی» و «لیبرال طبقه متوسط» و «چپ‌گرای اسلامی» و «سوسیالیست و مارکسیست» می‌پردازد و از خلال آن ماهیت دولت در سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۶ را تبیین می‌کند. از نظر بشیریه، ساختار قدرت در این سال‌ها ایدئولوژیک و دارای «عناصر دموکراسی نمایشی» و «شبه دموکراسی» است.

گفتار دوم کتابِ «دیباچه‌ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران» به توضیح ۴ گفتمان سیاسی در ایران اختصاص یافته است. از نظر نویسنده، «گفتمان پاتریمونیالیسم» و «گفتمان مدرنیسم مطلقه پهلوی» و «گفتمان سنت‌گرایی ایدئولوژیک» سه گفتمان غالب تاریخ معاصر ایران هستند اما همواره با مقاومت‌هایی از سوی معتقدان به «گفتمان دموکراسی» مواجه شده‌اند.

 

گفتار سوم کتاب به بررسی سه بحرانی می‌پردازد که گریبانگیر ساختار قدرت ایدئولوژیک ایران است: «بحران مشارکت سیاسی»، «بحران مشروعیت سیاسی» و «بحران سلطه‌ی سیاسی». شاید بتوان گفت ریشه همه‌ی این بحران‌ها در گرایش سنت‌گرایان به نوعی از پدرسالاری است که براساس آن، دیگر کسی از «شان شهروندی» برخوردار نیست یا «دستکم به تعبیر رایج باید میان شهروندان درجه یک و درجه دو چنین نظامی تمیز داد.» بشیریه معتقد است این بحران‌ها از سال ۱۳۶۸ شدت گرفته است.

علیرغم همه‌ی این بحران‌ها، دولت ایدئولوژیک استمرار پیدا کرده است. گفتار چهار کتاب به بررسی مبانی این استمرار مانند «جامعه‌ی توده‌ای»، «طبقه روحانیت» و «سنت‌گرایی» می‌پردازد.

در بررسی دولت ایدئولوژیک شاهد تحولی هستیم. این تحول که از سال ۱۳۷۶ شروع شد، دارای زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و فکری است. گفتار پنجم کتاب به بررسی زمینه‌های این تحول می‌پردازد.

دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران نوشته‌ی حسین بشیریه است و نشر نگاه معاصر آن را منتشر کرده است.

 

اگر به این موضوع علاقه دارید، معرفی کتاب مردم در سیاست ایران را هم بخوانید. 
شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.