جدال استاد و مدعی

پاسخ داریوش آشوری به نقد‌های مهدی خلجی

732
زمان مطالعه: ۴ دقیقه

داریوش آشوری مترجم و نویسنده و پژوهشگری است که حاصل سال‌های کاریش را باید فراتر از ترجمه یا نگارش چند اثر دانست. او با تعلق خاطری که به زبان فارسی داشت، قلمروی آن را وسیع‌تر و توانش را بیشتر کرد. با این حال، آثار آشوری همواره مورد نقد خودش و دیگران بوده است. در آخرین نمونهٔ آن مهدی خلجی، مترجم و روزنامه‌نگار، به ترجمه‌های آشوری از آثار نیچه ایراداتی وارد دانسته و پاسخ مفصلی را هم دریافت کرده است.

نقد اصلی مهدی خلجی به داریوش آشوری را باید در عبارت «سره‌ نویسی» خلاصه کرد. خلجی معتقد است که آشوری در مقابل «زبان معیار» مقاومت می‌کند و همین نیز باعث شده است تا در انتقال مفاهیم فلسفی دچار مشکل شود. آشوری این ادعای خلجی را رد می‌کند و معتقد است اگرچه «پیرایش و پالایش زبان» بخشی از پروژهٔ او بوده اما هیچ‌گاه خود را در «قفس تنگ زبان سره» نیانداخته است.
در ادامه بخشی از مهم‌ترین ایرادات خلجی به انتخاب‌های زبانی آشوری و پاسخ‌های او را می‌خوانیم:

 

۱.دگردیسی یا مسخ؟

خلجی با اشاره به ترجمهٔ آشوری از سه کتاب نیچه ایراداتی به زبان آن‌ها وارد می‌کند. مثلاً او معتقد است که آشوری به اشتباه واژهٔ «دگردیسی» را جای «مسخ» نشانده است اما آشوری این را اشتباه نمی‌داند و می‌نویسد:

مسخ هم در عربی و فارسی به معنای از صورتی به صورت دیگردرآمدن است، اما به وجه منفی، یعنی پست شدن و از صورت اصلی خود فروافتادن. مانند درآمدن از صورت انسان به صورت حیوان و زشت و هیولاوار شدن. و اما «دگردیسی» واژه‌ای است برساخته فرهنگستان یکم (در دوران رضا شاه) برای مفهوم metamorphosis در علوم طبیعی، که درست و رسا و زیبا ساخته شده است. آقای خلجی اگر به خود فرصت می‌داد که فصل دربارهٔ سه دگردیسی را در زرتشت به دقت بخواند، می‌دید که دگرسانی نمادین شتر به شیر و شیر به کودک در آن روایت شاعرانه سیر کمال یافتن «جان» است نه زشتی و هیولاوار شدن‌اش.

۲.جان یا روح؟

یکی دیگر از ایرادات خلجی به ترجمهٔ واژهٔ Geist برمی‌گردد. خلجی معتقد است که این واژه را باید به «روح» ترجمه کرد و نه «جان». آشوری در پاسخ به این ایراد یادآوری می‌کند که «در آثار فارسی فلسفی دست‌کم تا قرن ششم جان برابر با روح به‌کار رفته است» و برای تایید این ادعا شواهدی هم می‌آورد. آشوری علاوه بر این، دو دلیل دیگر برای انتخاب واژه «جان» را هم مطرح می‌کند:

۱.کاربرد جان برابر با «گایست» در متن با زبان شاعرانه و لحن کهن‌شیوه مانند چنین گفت زرتشت بسیار خوش می‌نشیند.

۲.«جان» در برخی از ترکیب‌هایی که نیچه با گایست به‌کار می‌برد از نظر آوایی و ترکیب‌سازی خوش‌تر از روح می‌نشیند.

۳.فراسوی نیک و بد یا فراسوی خیر و شر؟

تنها ایرادی را که آشوری می‌پذیرد، مربوط به ترجمهٔ عنوان کتاب «فراسوی نیک و بد» است. هر چند در این مورد هم تاکید دارد که اولین بار خودش متوجه این اشتباه شد و آن را اعلام کرد. او معتقد است دلیل دچار شدن به چنین اشتباهی -آن‌چنان که خلجی می‌گوید- گرایش به سره‌نویسی نبوده است، بلکه به برداشت غیردقیق او از فلسفه نیچه برمی‌گردد. ظاهراً این برداشت پس از خواندن کتاب «تبارشناسی اخلاق» نیچه اصلاح شده اما ناشر در تمام این سال‌ها عنوان را تغییر نداده است و آشوری هم توضیحی در این مورد نمی‌دهد.

۴.حکمت یا فرزانگی؟

خلجی معتقد است که آشوری اصرار دارد از واژهٔ «فرزانگی» استفاده کند و به عمد از «حکمت» استفاده نمی‌کند اما آشوری این ایراد را ناشی از «نگاه شتابزده به متن» می‌داند و می‌نویسد «در ترجمه زرتشت حکمت را هر جا که در خور بود در برابر آن گذاشتم» و دو مثال را هم پیش چشم می‌گذارد.

۵.خدانشناس یا خداناباور؟

آشوری واژهٔ atheism را به «خدانشناس» ترجمه کرده است و تعمداً از واژهٔ «الحاد» که بار معنایی «منفی و سنگین دینی» دارد، پرهیز کرده است. با این حال، هر دو واژهٔ «خداباور» و «خداناباور» از ابداعات خود او به حساب می‌آیند و در ویراست دوم کتاب فراسوی نیک و بد واژه خداناباور را به جای خدانشناس نشانده است.

۶.بی‌کششی یا فقدان علاقه؟

خلجی با اشاره به کتاب «تبارشناسی اخلاق» می‌نویسد ترجمهٔ آشوری از disinterestedness «نه تنها جعل بی‌دلیل است بلکه به هیچ‌وجه افادهٔ معنای مطلوب را نمی‌کند. پیشنهاد خلجی برای ترجمه این کلمه «فقدان علاقه» است اما آشوری پاسخ می‌دهد که این برگردان «به ذهن هر مترجم کم‌مایه‌ای می‌رسد.» او با دفاع از ترجمهٔ این واژه به «بی‌کششی» می‌نویسد:

این‌جا نیچه دارد به ریش کانت و تعریف او از زیبایی می‌خندد و سخن از کشش (جاذبه) جنسی است و نقش eros  (میل یا کشش جنسی) در دیدار اثر هنری در میان است، به ویژه دیدار تندیس زن عریان.

۷.از دام جهان جسته یا غیرعرفی شده؟

آشوری برای واژهٔ desecularized در کتاب فراسوی نیک و بد ترجمهٔ «از دام جهان جسته» را انتخاب کرده است. این عبارت که وامدار شعری از مولوی است در نهایت این چنین در متن کتاب جای گرفته است:

به راستی، دیری است که جماعت از فیلسوف شناختی نادرست دارند و وی را نابه‌جا گرفته‌اند. گاه او را به جای مرد علم و دانشمند آرمانی گرفته‌اند، گاه به جای عابد از شهوات رستهٔ از دام جهان جسته

آشوری با اشاره به هنر نثرنویسی نیچه می‌نویسد «اگر بنا بود که من بی‌نگاه به اصل آلمانی این واژه، آن را تنها بر پایهٔ ترجمه آن به انگلیسی با «زبان معیار» آقای خلجی و زبان قالبی مترجمان قرن نوزدهمی و قرن بیستمی‌مان، از نوع آن «عدم علاقه» کذایی ترجمه می‌کردم، چه بایست می‌کردم؟

پیش‌تر نیز دربارهٔ نگاه آشوری به شعر حافظ نوشته بودیم: حافظ زِ بَر بخوانیم در چندین روایت
تصویر داریوش آشوری

 

۷ ایراد اصلی که خلجی مطرح کرده است بر همان ادعای «سره نویسی» بنا شده اما آشوری معتقد است که اگرچه از میراث‌های زبانی فارسی استفاده می‌کند اما نثر نیچه ویژه است و منتقد آثار او باید به این نکته نیز واقف باشد:

 

تمامی این ایرادگیری‌های ناپخته، از سویی، برای آن است که آقای خلجی می‌داند که نیچه فیلسوف است اما گویا نمی‌داند که چگونه فیلسوفی است. نیچه با طغیانی که در برابر متافیزیک و شیوه اندیشه و بیان در «سنت فلسفی» کرده در اساس دیوار فاصله‌گذار میان زبان شاعرانه و ادبی و زبان فلسفی را از میان برداشته و با درآمیختن زبان جدلی خود با طنز و ریشخند و ایماژسازی، شیوهٔ تازه‌ای برای آن فراهم آورده که زبان چنین گفت زرتشت قلهٔ کمال آن است.

 

مجلهٔ اینترنتی ۳۰بوک

شاید برایتان جالب باشد
2 نظرات
  1. الف.فریاد می گوید

    بنظرم آقای آشوری درست می فرمایند و در ترجمه آثار نیچه باید توجه داشت که زبان نیچه ، زبانی ادبی / فلسفی بود و از این نظر با جهانبینی مخصوص به خودش که آنتی متافیزیک بوده کاملا همخوانی داشته است چرا که این جهانبینی زبانی را می طلبد که صرفا خشک و جدلی نباشد و برای بیان مقصود از استعارها و مثلها و حتی اشعار فراوانی استفاده کند،لذا در ترجمه ی نوشته های نیچه برای بیان هرچه بهتر مقصود باید از روح و جان کلام نیچه بهره گرفت و ترجمه ی صرف و خشک و خالی از کلام راه به جایی نبرده و چه بسا در برخی موارد حتی با فحوای کلام نیز در تضاد باشدگ

  2. مجله 30بوک می گوید

    از اینکه دیدگاهتون رو به اشتراک گذاشتید از شما ممنونیم. 🙂

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دو × پنج =