روزنامه ملکان؛ درس‌های خواجه نظام الملک برای امروز

245
زمان مطالعه: ۲ دقیقه

خواجه نظام الملک طوسی در قرن پنجم نفس می‌کشید اما صدای نفس‌هایش تا امروز به گوش می‌رسد و نمی‌توان آن را ناشنیده گذاشت. آن‌چنان که «سیاست‌نامه» یا همان «سیرالملوکِ» خواجه در سال‌های اخیر از نظرگاه‌های مختلف و با انگیزه‌های متنوعی بازخوانی شده و خوانندگانش را به نتایج متفاوتی هم رسانده است. از میان نگاه‌های ادبی و تاریخی و سیاسی گوناگونی که تا امروز به آثار این اندیشمند قرن پنجمی شده است، جای نگاه حقوقی خالی مانده بود. حالا سعید رضادوست با تاکید بر «حقوق عمومی» -یا همان مجموعه قوانینی که روابط میان حاکمان و شهروندان را تعیین می‌کند- به سراغ نوشته‌های خواجه رفته و «گونه‌ای تبارشناسی دربارهٔ برخی اصول و آموزه‌های اندیشه‌های نو حقوقی» را فراهم کرده است. با این حال، نویسنده نه در دام همان‌انگاری مفاهیم قدیم و جدید می‌افتد و نه به «اکنون‌زدگی» مبتلا می‌شود بلکه راهی میانه را پیش می‌گیرد.

کتاب «روزنامه ملکان» همانطور که از عنوان فرعی آن هم مشخص است «شیوه حکمرانی از نگاه خواجه نظام الملک طوسی» را بررسی کرده است. این کتاب با نگاهی بینارشته‌ای به سراغ متنی رفته که با گردآوری مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها درصدد تنظیم رابطهٔ قدرت و مردم است تا به هدف غایی خود یعنی «حفظ نظم مستقر» برسد. «این متنْ خوابی بوده است که خواجه برای ما دیده» و همین ویژگی نیز باعث شده است تا «معاصر» ما به حساب بیاید و خواندنی باشد. نویسنده نیز مرتباً میان امروز و دیروز پل می‌زند؛ مثلاً در بخشی با اشاره به معضل جدید «تورم قانون‌گذاری» یا همان «پرشمار شدن قوانین در کشور» می‌نویسد:

خواجه نظام آگاه بود که فراوان شدن بی‌اندازهٔ هر پدیده‌ای منجر به عادی شدن آن پدیده و کم/بی‌اثر شدن آن می‌شود: «هر چه بسیار گردد، حرمتش بشود.»…خواجه باور دارد که جز برای امور خطیر نباید از دربار فرمانی صادر شود: «باید که تا مهمی نبود از مجلس عالی چیزی ننویسند و چون بنویسند باید که حشمتش آن چنان بود که کس را زهرهٔ آن نباشد که آن را از دست بنهد تا فرمان را پیش نبرد» (ص: ۸۳

عنوان اصلی این کتاب یعنی نامه ملکان به یکی از تعابیر خواجه نظام‌الملک اشاره دارد که شاید بتوان گفت عصارهٔ نگاه او به تاریخ و سیاست است:

و این جهان روزنامه ملکان است؛ اگر نیک باشند، مر ایشان را به نیکی یاد کنند و آفرین گویند و اگر بد باشند، به بدی یاد کنند و نفرین گویند.

روزنامه ملکان با مقدمهٔ دکتر هدایت‌الله فلسفی شروع می‌شود و بعد از آن نویسنده با تشریح هدف نوشتهٔ پیش‌روی ما به تشریح سنت اندرزنامه‌نویسی می‌پردازد و نوشتهٔ خواجه نظام الملک را در بستر تاریخی و اجتماعی خودش می‌نشاند.

پس از آن، نویسنده با توجه به هدف اصلی خود -یعنی ریشه‌یابی ایده‌ها و آموزه‌های اندیشه‌های نوین حقوقی- اندرزهای خواجه را در سه فصل  بررسی می‌کند؛ «ویژگی‌ها و صفات شاه حاکم» و «ساحت برونی حکومت» و «ساحت اندرونی حکومت»

روزنامه ملکان، نوشتهٔ سعید رضادوست، در ۱۱۱ صفحه به تازگی از سوی نشر نگاه معاصر منتشر شده است.

 

اگر مطلب پیش‌رو را پسندید، این مطلب را هم بخوانید. 
شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.