قرنِ نامفهوم شوروی

305
زمان مطالعه: ۳ دقیقه

تصاویر و اسناد جدیدی که از شوروی منتشر می‌شود، شبیه دستِ بیرون مانده از آوار است؛ دست را چنگ می‌زنیم تا شاید صاحب آن را ببینیم و فرایند تشخیص کامل شود اما آوار چنان سنگین است که به‌سختی می‌توان با دستگیریِ دستْ به چیزِ جدیدی رسید. تاریخ شوروی میان انبوهی از متن‌های ایدئولوژیک اسیر شده است اما موشه لووین راهی جدیدی برای فهمیدن تاریخ شوروی گشوده است. این راه با همیاری اسناد جدید و پژوهش‌های قدیم صاف شده است و فراتر از تاریخ شوروی می‌رود و کار را برای فهم تاریخ قرن بیستم آسان‌ می‌کند.

 

آن‌چه کار لووین در کتاب ۶۲۱ صفحه‌ای قرن شوروی را از دیگر آثار مشابه متمایز می‌کند، زاویه دید و منابع به‌کار گرفته شده است: پرچم تاریخ‌نگاری‌ درباره شوروی اغلب در دستان غربی‌ها بوده است و آن‌ها نیز کم‌تر به سراغ بایگانی‌ها و خاطرات‌ رفتند و بنابراین نتوانستند جنبه‌های درونی این سیستم را به خوبی ترسیم کنند اما لووینِ لهستانی به سراغ منابع دست اول و مخصوصاً کارهای پژوهشگران روس رفته است تا تصویرِ آن چه را که «نظامی به غلط فهمیده شده» می‌داند، اصلاح کند.

لووین با در هم ریختن تصویر یکپارچه‌ای که از شوروی ارائه می‌شود، اولین قدم را برمی‌دارد. این تصویر یکپارچه حاصلِ به سلاخی بردن نگاه تاریخی است و لووین نیز تلاش می‌کند تا همین نگاه را احیا کند. تاریخ‌زدایی از تاریخ مشخصه‌ی پروپاگاندای سیاسی است اما وظیفه‌ی محقق تاریخ چیز دیگری است: او باید هم سیر تکوین یک پدیده تاریخی ـ‌در این‌جا نظام شوروی‌ـ را نشان دهد و هم آن را در بستر زمانی و تاریخی خودش بررسی ‌کند. کتاب «قرن شوروی» از پس هر دو کار برمی‌آید و نشان می‌دهد چگونه کارگزاران تبلیغات ویژگی‌های یک دوره خاص از تاریخ شوروی را به کلیت آن تعمیم می‌دهند و خوراک فیلم‌ها و کتاب‌های شبه تاریخی و مبتذل را فراهم می‌کنند:

دو خطای مکرر بر تامل درباره اتحاد جماهیر شوروی آسیب زده است ‌و هنوز هم می‌زند‌…نخستین خطا استفاده از ضدکمونیسم برای مطالعه اتحاد شوروی است. خطای دوم عبارت است از «استالینی کردن» کل پدیده شوروی، گویی که این کشور از ابتدا تا انتها یک گولاک عظیم بوده است.

ضدکمونیسم و شاخه‌های آن پژوهش تاریخی نیست: یک ایدئولوژی است با نقاب پژوهشی. این ایدیولوژی نه تنها با واقعیات «جانور سیاسی» مورد بحث انطباق نداشت، بلکه به‌گونه‌ای تناقض‌آمیز از رژیم اقتدارگرای اتحاد شوروی برای مقاصد محافظه‌کارانه یا بدتری بهره‌برداری می‌کرد (ص: ۵۵۵)

پاسخی که لووین به این شکل از خوانش تاریخی می‌دهد در فصل‌بندی کتاب هم مشخص است. او بررسی را از حکومت استالین شروع می‌کند و در فصل آخر کتاب به لنین می‌رسد. اگرچه این اثر تاریخچه‌ی کامل اتحاد جماهیر شوروی نیست اما می‌توان آن را روشنگر راهی دانست که به فهم تاریخ شوروی ختم می‌شود. کتاب از ۳ بخش اصلی تشکیل شده است و نویسنده، پرگار تحلیل را بر نقطه‌ی حکومت استالین یعنی دهه‌ی ۱۹۳۰ می‌گذارد و از آن شروع می‌کند. پس از بررسی «ابعاد تصفیه‌های» صورت گرفته در دوران استالین به بخش دوم کتاب می‌رسیم. این بخش از خروشچف تا آندروپوف را بررسی می‌کند. فصل سوم را باید جمع‌بندی پژوهشگر از ظهور و سقوط شوروی و درک عمومی از آن دانست. در این فصل زمینه‌های اجتماعی از قبیل گسترش شهرنشینی و مدرنیته و تاثیر آن بر سقوط شوروی بررسی می‌شود:

در چارچوب یک جامعه شهری رو به گسترش، پیدایش جامعه‌شناسی به عنوان موضوعی برای دانش‌پژوهی، خود تحولی طبیعی ولی در عین حال بسیار بااهمیت بود….جامعه‌شناسی به سرعت توسعه یافت. جامعه‌شناسان، چه آگاهانه و چه ناآگاهانه، تبدیل به یک گروه فشار شدند…مقالات جامعه‌شناسان و به ویژه مطالعات میدانی آن‌ها، تصویری از واقعیت را ارائه می‌کرد که وجه‌اشتراکی با کلیشه‌ها و لفاظی‌های ایدئولوژی رسمی نداشت (ص: ۴۸۳ و ۴۸۴)

کتاب در نهایت با ۴ پیوست خواندنی و انتقادی و فهرست نمایه به پایان می‌رسد.

قرن شوروی نوشته‌ی موشه لووین با ترجمه‌ی پیروز اشرف به‌تازگی از سوی انتشارات جهان کتاب منتشر شده است.

 

داستان کم‌حجم و خواندنی فقط یک طاعون ساده که به تازگی منتشر شده است در فضای شوروی دوران استالین می‌گذرد.

 

شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.