همزیستی جامعهٔ مدنی با کرونا

129
زمان مطالعه: ۳ دقیقه

چند سال پیش‌تر از آن که ویروس کرونا چنین آخرالزمان ترسناکی را بسازد، سایهٔ لرزان بیماری‌های دنیاگیر بر روزگار ما افتاده بود. شهروندان عادی با چشمان غیرمسلح نمی‌توانستند این سایه را تشخیص بدهند اما آنانی که چشم جهان‌بین داشتند، آن را دیدند و رو برگرداندند. حداقل از سال ۲۰۱۲ معلوم شد که این سایهٔ دنیا را تیره و تار می‌کند، چون درست در همین سال بود که مجمع جهانی اقتصاد خبر داد «بیماری‌های دنیاگیر در فهرست خطرات جدی پیش‌روی سیارهٔ ما قرار دارد.» بنابراین، آن‌چه حالا بر سرمان می‌رود چندان عجیب و غیرمنتظره نبوده است. همانطور که پنهان‌کاری اولیهٔ چین دربارهٔ ویروس کرونا هم تازگی نداشت؛ این کشور ۱۷ سال قبل و در مواجهه با ویروس سارس هم به همین شیوه پیش رفت و بهبودی را پس راند.

 

تجربهٔ بیماری‌های همه‌گیر مختلف در این سال‌ها -از سارس گرفته تا ابولا- نشان داده آن چه به کمک دولت‌ها آمده نهاد‌های مدنی و اعتبار محلی آن‌ها است. یعنی در شرایطی که نهادهای بین‌المللی و ماموران از همه جا بی‌خبرِ سازمان‌هایی با اسامی دهان پرکن و جیب‌های پرپول از جلب حمایت و اعتماد مردم ناتوان هستند، همهٔ نگاه‌ها متوجه سازمان‌های مردم‌نهاد می‌شوند. اما این سازمان‌ها علاوه بر این‌که باید پاسخگوی بحران‌هایی باشند که دستپخت دولت‌ها است، همزمان در نبردی نابرابر با آن‌ها نیز می‌جنگند.

هر چند نقش‌آفرینی مثبت آن‌ها یا نوع مواجهه دولت‌های مختلف با سازمان‌های مردم نهاد یکسان نیست اما می‌توان گفت در هر حال این سازمان آن‌قدر مهم هستند که موضوع مطالعه شوند.

کتاب جامعهٔ مدنی و کرونا (تجربهٔ جهانی) حاصل پژوهش سعید مدنی است و با چنین دغدغه‌ای پایش به کتابفروشی‌ها باز شده است. همانطور که در عنوان فرعی کتاب هم مشخص است، پژوهشگر بر «تجربهٔ جهانی» متمرکز است و ایران چندان جایی در آن ندارد. یعنی به جز یک یا دو جملهٔ کوتاه با رنگ و بوی ابراز امیدواری برای جامعهٔ مدنی ایرانْ دیگر نشانی از آن در کل کتاب نمی‌بینیم. در واقع، بررسی این «تجربهٔ جهانی» منهای ایران و محدود به پنج نقطهٔ مشخص شده است: چین و هنگ کنگ و تایوان و آمریکا و پرتغال. یعنی پژوهشگر سه کشور را از جنوب شرقی آسیا و یک کشور در آمریکای شمالی و یکی هم در آمریکای لاتین انتخاب کرده است اما توضیح نمی‌دهد این پنج کشور با شرایط متفاوتی که دارند چگونه در کنار هم قرار گرفتند و قرار است از آن‌ها چه چیزی بیاموزیم که به کارِ همان جامعه مدنی ایرانی بیاید که کتاب به آن‌ها پیشکش شده است.

کتاب از پنج فصل تشکیل شده است که تعریف جامعهٔ مدنی نقطهٔ آغاز آن به حساب می‌آید. علیرغم این‌که جامعه مدنی ایران موضوع بررسی این پژوهش نیست، اما خواننده متوجه نمی‌شود چرا در بخش تعاریف به قوانین ایران ارجاع داده شده است. البته همین رویه هم به صورت منظم پی گرفته نشده و پژوهشگر در توضیح برخی از مفاهیم سراغ تعاریف بین‌المللی رفته است و دربارهٔ پاره‌ای دیگر قوانین ایران را نقل می‌کند. به عبارت دیگر، تعاریف ارائه شده همسو با دیگر مطالب کتاب نیست و شبیه لباسی وصله و پینه شده است.

این آشفتگی با توجه به موضوع فصل بعدی کتابْ پررنگ‌تر و محسوس‌تر هم می‌شود؛ «تجارب جوامع مدنی در همه‌گیری‌ها و دنیا‌گیری‌ها» موضوع فصل دوم است و پنج نقطهٔ جهان در آن بررسی شده است بدون آن‌که قوانین و شرایط خاص سیاسی و اجتماعی این کشورها از قبل بررسی شود. هر چند، این مسائل عملاً در خلال فصل دوم تشریح می‌شوند اما بررسی کتابْ از نظر زمانی نیز آشفته است و تجربهٔ مواجهه با کرونا تنها در مورد چین بررسی شده و در بقیه کشورها تنها تجربهٔ سارس مورد توجه پژوهشگر بوده است که با عنوان کتاب در تعارضی آشکار قرار دارد.

بررسی تجربیات این پنج نقطهٔ جهان متعادل نیست. یعنی در حالی که چندین صفحه به چین اختصاص داده شده، تجربه و مسائل دو کشور کانادا و پرتغال در یک پاراگراف مطرح شده است. همچنین در این فصل میان تیترهایی به چشم می‌خورد که در فهرست اصلی کتاب غایب هستند و باعث سردرگمی بیشتر خوانندگان می‌شود.

فصل سوم با عنوان «مشارکت جامعهٔ مدنی برای مقابله با اپیدمی و پاندمی» با مثال‌هایی از کشورهای چین و هنگ کنگ و تایوان در شرایط همه‌گیری ویروس سارس پیش می‌رود و با مدل نظری تکمیل می‌شود.

«موانع و چالش‌های مشارکت جامعهٔ مدنی» موضوع فصل چهارم است. مطالب این فصل نیز چندان ارتباط به پنج کشور انتخاب شده ندارد و موانع هر کشور به شکل تفکیک شده مشخص نشدند و حتی مثال‌هایی از کشورهای دیگر آورده شده است:

به عنوان مثال، در سنگاپور روزانه سه تماس تلفنی به خانهٔ تک‌تک افراد در قرنطینه انجام می‌شد تا تایید شود که فرد آن جا است (ص:۱۳۳).

آخرین فصل کتاب «توصیه‌ها»یی به فعالان مدنی است. این فصل، مفصل‌ترین بخش کتاب به حساب می‌آید و نویسنده امیدوار بوده است که جامعه مدنی ایران نیز آن‌ها را به‌کار بگیرد. اگرچه نویسنده مدعی است که این بخش را براساس تجارب پاندمی‌ها نگاشته است اما عملاً چنین پیوندی میان این فصل و فصل دوم کتاب دیده نمی‌شود و بیشتر توصیه‌ها برگرفته از رهنمودهای سازمان‌های جهانی است و نه بررسی مستقل پژوهشگر.

جامعه مدنی و کرونا حاصل پژوهش سعید مدنی است و به‌تازگی از سوی نشر پارسه منتشر شده.

 

دربارهٔ تاثیرات اجتماعی ویروس کرونا بر جوامع این دو مطلب را هم ببینید:

شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.