اصول مراقبت و نگهداری از کتاب

راهکاریی کاربردی جهت مراقبت و نگهداری هرچه بیشتر از کتاب‌ها

907
زمان مطالعه: ۵ دقیقه

در مورد کتاب‌دوستان و کتاب‌خوانان اگر بگوییم کتاب‌هایشان را از جان شیرین دوست‌تر می‌دارند، اغراق نکرده‌ایم. برای بسیاری از این افراد نگاهداری کتاب‌ها در شرایطی سالم و ایمن، اصلی مهم و اساسی است.

کتاب‌های دوست‌داشتنی ما در معرض انواع آسیب‌ها قرار دارند از خشک شدن ورقه‌ها بر اثر تابش نور خورشید و چروک شدن بر اثر رطوبت هوا گرفته تا از هم پاشیده شدن شیرازه و ورقه‌ورقه شدن بر اثر کپک و کرم. برخی اوقات این آسیب‌ها به دلیل غفلت صاحبان کتاب است و در پاره‌ای اوقات هم به دلیل آشنا نبودن این صاحبان با اصول نگاهداری از کتاب.

در مطلب پیش رو به معرفی و توضیح مهم‌ترین و کاربردی‌ترین اصول مراقبت و نگهداری از کتاب‌ها پرداخته‌ایم. با ما همراه باشید.
اصول مراقبت از کتاب
  • پیش از دست زدن به کتاب‌ها همیشه دستان خود را بشویید. به این ترتیب می‌توانید مطمئن باشید که کتاب‌ها از لکۀ چربی یا دوده در امان خواهند بود.
  • هنگام در دست نگاه داشتن کتاب‌های بسیار قدیمی یا نفیس از یک دستکش نخی استفاده نمایید.
  • در صورتی که کتاب روکش دارد، می‌توان به هنگام مطالعه آن را کنار گذاشت، تا چروک نشود و از شکل نیفتد.
مراقب ظرف خوراکی‌ها باشید

بسیاری از کتاب‌خوانان عادت دارند که هنگام مطالعه، یک لیوان چایی یا قهوه و یا میان وعده میل نمایند. اگر چنین عادتی دارید ظرف خوراکی را دور از کتاب قرار دهید.

اصول مراقبت از کتاب
اگر سهوا روی کتابتان نوشیدنی ریختید…

برای خشک کردن کتاب، لای هر برگ آن یک دستمال کاغذی قرار بدهید. سپس کتاب را بر روی عطف نگه داشته و اوراقش را با استفاده از پنکه یا سشوار باد (سرد) دهید. در مرحلۀ بعد با استفاده از پرس و اجسام سنگین مانع باد کردن کتاب شوید.

حواستان به ترکیدگی لوله‌های آب باشد. قفسۀ تحتانی کتابخانه باید حداقل ۱۰ تا ۱۲ سانتی متر از سطح زمین بالاتر باشد.

اگر کتاب‌خانه‌تان را آب گرفته و تعداد کتاب‌های آسیب دیده بسیار است می‌توانید موقتا آن‌ها را درون کیسه‌ای داخل فریز قرار دهید تا در فرصت مقتضی آن‌ها را خارج کرده و خشک نمایید.

برای ورق زدن کتاب از آب‌ دهان استفاده نکنید

یکی از عادت‌های اشتباه بسیاری از ما در هنگام ورق زدن کتاب و جزوات استفاده از آب دهان است. این کار شانس انتقال بیماری بین افرادی که از یک کتاب استفاده کرده‌اند را افزایش می‌دهد.
می‌توانید یک اسفنج مرطوب را جایگزین کنید و هنگام ورق زدن، انگشت خودتان را با آن مرطوب نمایید.

اصول مراقبت از کتاب
از بوک‌مارک ضخیم استفاده نکنید

لزوم وجود بوک‌مارک یا نشان کتاب (چوب الف) هنگام مطالعه یک امر بدیهی است. نشان کتاب چیزی است که برای نشانه‌گذاری صفحات خوانده شده استفاده می‌شود. برخی از افراد به استفاده از بوک‌مارک مقید نیستند و هرچه که در اختیار داشته باشند، از دستمال کاغذی و پوست شکلات گرفته تا خودکار و جامدادی را بین صفحات کتاب قرار می‌دهند که می‌تواند موجب آلودگی یا از هم باز شدن شیرازۀ کتاب شود و به صفحات نیز آسیب وارد نماید.

برای جلوگیری از این آسیب، فقط از بوک‌مارک‌های نازک یا یک تکه کاغذ تمیز جهت نشانه‌گذاری کتاب استفاده کنید. هنگام مطالعه بوک‌مارک را از لای کتاب بیرون بکشید، زیرا ممکن است هنگام ورق زدن موجب پارگی یا بدشکل شدن صفحات شود.

اصول مراقبت از کتاب
هیچگاه کتاب را به حالت باز باقی نگذارید

پس از مطالعه، بوک‌مارک نازک را بین صفحات قرار دهید و کتاب را ببندید. زیاده از حد باز کردن کتاب (بیش از ۱۸۰ درجه) و یا باقی گذاشتن کتاب در حالت باز به مدت طولانی، به شیرازۀ آن آسیب وارد می‌کند.

اصول مراقبت از کتاب
هنگام نگاه داشتن کتاب، از هر دو دست استفاده کنید

در این حالت می‌توانید فشار وارد شده بر شیرازۀ کتاب را کنترل نمایید. برای مطالعه می‌توانید کتاب را بر روی یک سطح قرار بدهید اما هرگز کتاب را در یک دست نگاه ندارید.
همچنین هنگام در دست نگاه داشتن کتاب هرگز جلد آن را خم نکنید چرا که دیگر هرگز به حالت اولش برنمی‌گردد.

اصول مراقبت از کتاب
مواظب باشید به کتاب‌ها فشار وارد نشود

کتاب‌ها را طوری در قفسه بچینید که هم پشت و پناه یکدیگر باشند و هم تا حدی بینشان فضای خالی باشد که بتوانید با سهولت و بدون دردسر آنها را از قفسه بیرون بکشید.

هیچ‌گاه یک کتاب را با نوک انگشتان و از بالای شیرازۀ آن بیرون نکشید. این کار می‌تواند منجر به آسیب دیدن شیرازۀ کتاب شود. اطراف کتاب را در دست بگیرید و آن را بیرون بکشید.

کتاب‌ها را در چند سانتی‌متری لبۀ قفسه قرار دهید تا هم نمای زیباتری داشته باشد و هم برای بیرون آوردن کتاب لازم نباشد آن را بیش از حد روی قفسه بکشید.

کتاب‌های بزرگ را به صورت افقی در قفسه قرار دهید تا بر روی جلد و شیرازۀ آن ‌ها فشار وارد نشود.

تصویر کاغذ واشی
چارۀ پارگی برگه‌ها

برای مرمت پارگی کاغذهای کتاب از نوار چسب استفاده نکنید زیرا بعد از مدتی نوارچسب خشک و شکننده شده و یک لکۀ قهوه‌ای بر جا می‌گذارد. برای مرمت کاغذها از چسب نشاسته و یک ورق نازک کاغذ ژاپنی (واشی) استفاده کنید.

اصول مراقبت از کتاب
کتاب‌ها را دور از رطوبت و نور خورشید نگاهداری کنید.

کتاب‌ها را در محلی دور از رطوبت، حرارت، سرما یا نور مستقیم خورشید قرار دهید. کتاب‌ها دوستدار مکانی تاریک، با هوایی غیرساکن و محیطی معتدل با درجۀ حرارتی بین ۱۳ تا ۲۱ درجۀ سانتی‌گراد و رطوبتی نسبی بین ۴۰ تا ۵۵ درصد هستند.

رطوبت می‌تواند باعث ایجاد سفیدک بر روی صفحات کتاب شود. اگر به چنین موردی برخورد کردید، با یک پارچۀ کاملا خشک آن را پاک کنید و به مدت نیم ساعت در آفتاب قرار بدهید.

دقت کنید که میزان قرارگیری در آفتاب از این حد بیشتر نشود، چرا که آفتاب رنگ نوشته‌های کتاب را از بین می‌برد و صفحات آن را خشک و شکننده می‌سازد.

اصول مراقبت از کتاب
گردگیری مرتب

کتاب‌ها و کتابخانه‌تان را حداقل سالی دو بار گردگیری کنید. زدودن گرد و خاک و آلودگی از کتاب‌ها به شیوه‌ای ایمن، روند کهنه شدن کتاب‌هایتان را کند می‌سازد. دقت کنید تا گرد و خاک در پشت شیرازۀ کتاب مخفی نشده باشد.

نحوۀ درست گردگیری کتاب به این شکل است:

کتاب را از میان در دست بگیرید. از بالا تا پایین بخش به بخش کتاب را با دستمال یا فرچۀ نرم پاک کنید.

نکتۀ مهم: کتاب را همیشه از عطف رو به بیرون گردگیری کنید نه برعکس.

 

انبار کردن کتاب‌ها

کتاب‌ها را داخل کیسه‌های پلاستیکی انبار نکنید زیرا از رسیدن هوا به کتاب جلوگیری می‌کند و محیط را برای رشد حشرات مساعد می‌کند. اگر قفسۀ خالی ندارید، کتاب‌ها را درون جعبه قرار دهید یا درون پارچۀ نخی بپیچید. دقت کنید که آن‌ها را به صورت افقی روی یکدیگر بچینید.

اصول مراقبت از کتاب

زیرزمین معمولا مرطوب است و موجب کپک‌زدگی کتاب‌ها می‌شود. انباریِ زیرشیروانی هم مثل کوره خشک و گرم است و کتاب‌ها را خشک و شکننده می‌کند، چسب کاغذها نیز به مرور جدا شده و برگ‌های آن قهوه‌ای می‌شوند. گاراژ هم پناهگاه حشرات و حیوانات است.

هیچ‌کدام از این‌ها مکان مناسبی برای انبار کردن کتاب‌ها نیستند. کتاب‌هایتان را به کسی بسپارید که می‌تواند بهتر از شما از آن‌ها نگهداری کند. نیز می‌توانید آن‌ها را به کتابخانه یا موسسۀ خیریه ببخشید.

اما اگر مجبورید کتاب‌هایتان را در چنین مکان‌هایی انبار کنید، به‌صورت مرتب بررسی کنید تا آفت‌هایی چون کپک، موریانه و کرم ‌آن‌ها را از بین نبرد.

اگر مدت زیادی است که کتاب‌هایتان را در زیر زمین گرم و مرطوب تلمبار کرده‌اید، احتمالا دچار کپک زدگی شده‌اند. کپک اغلب در نزدیکی عطف کتاب رشد می‌کند و به صورت نقطه‌ها یا خط ممتدی از نقاط قهوه‌ای یا سفیدرنگ دیده می‌شود. در حالت کپک‌زدگی حاد، شیرازۀ کتاب از هم می‌گسلد.

در صورت مشاهدۀ کپک، کتاب را چند ساعت مقابل خورشید قرار دهید. سپس کپک را با یک پاک‌کن نرم بزدایید.

اگر فکر می‌کنید که حشرات موذی مثل کرم کتاب و موریانه به کتاب شما یورش برده‌اند، کتاب را درون یک کیسۀ پلاستیکی گذاشته و به مدت ۷۲ ساعت درون فریزر قرار دهید تا حشرات و تخم حشرات بطور کامل از بین بروند.

اصول مراقبت از کتاب
نه امانت بده، نه امانت بگیر

کتاب‌ امانتی را معمولا کسی نمی‌خواند. این کتاب‌ به محض امانت گرفته شدن یک گوشه عاطل و باطل می‌ماند تا اینکه فرد امانت گیرنده از دیدنش خسته شود و تصمیم بگیرد آن را به صاحبش برگرداند.

اصولا امانت دادن کتاب کار خطایی است. جای خالی کتاب در قفسه آنی از نظرتان محو نخواهد شد، اگر هم امانتی روزی برگردد، شکل و شمایل رضایت‌بخشی نخواهد داشت. علاوه بر این، امانت دادن کتاب هم از چندرغاز دستمزد پدیدآورندۀ کتاب کم می‌کند هم لذت ترتیب دادن یک مجموعۀ خصوصی را از فرد امانت گیرنده سلب می‌کند.

اصول نگهداری از کتاب را در این کتاب بخوانید:
تصویر کتاب چگونه از کتاب خود مراقبت کنیم
شاید برایتان جالب باشد

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.